Politik Malaysia sedang memasuki satu fasa baharu yang memperlihatkan sempadan persaingan tradisional semakin kabur pasca Pilihan Raya Umum (PRU) Ke-15. Dalam tempoh lebih enam dekad, UMNO dan Pas dikenali sebagai dua parti Melayu yang saling bersaing untuk merebut dominasi politik orang Melayu.
Persaingan itu bukan sekadar melibatkan perbezaan ideologi dan pendekatan pentadbiran, malah sering dipengaruhi naratif agama, bangsa dan kepimpinan.
Namun, perkembangan selepas PRU-14 pada 2018 membuka lembaran baharu apabila kedua-dua parti mengetepikan permusuhan melalui Muafakat Nasional (MN) pada 2019. Walaupun kerjasama itu tidak kekal sehingga PRU-15, ia membuktikan dalam politik moden, kepentingan strategik mengatasi sentimen sejarah.
Keputusan PRU-15 pada 2022 menjadi titik perubahan penting dalam politik negara. Tiada gabungan memperoleh majoriti mudah untuk membentuk kerajaan, sekali gus menghasilkan Parlimen tergantung buat kali pertama dalam sejarah Malaysia. Situasi itu membawa kepada pembentukan Kerajaan Perpaduan yang menggabungkan Pakatan Harapan (PH), Barisan Nasional (BN), Gabungan Parti Sarawak (GPS), Gabungan Rakyat Sabah (GRS) serta beberapa parti politik lain.
Dari sudut kestabilan institusi, formula ini berjaya menamatkan episod pertukaran kerajaan yang kerap berlaku sejak 2020 sebelum PRU-15. Namun dari sudut psikologi politik, kerjasama BN-PH masih menimbulkan persoalan dalam kalangan penyokong tradisional UMNO yang selama bertahun-tahun dibentuk dengan naratif persaingan terhadap PH.
Dalam ilmu politik, keadaan ini dikenali sebagai political realignment iaitu penjajaran semula hubungan politik akibat perubahan persekitaran dan tuntutan semasa. Parti-parti politik tidak lagi terikat kepada musuh atau sekutu yang kekal, sebaliknya membentuk kerjasama berdasarkan keperluan untuk memperoleh kuasa.
Justeru, kemunculan semula perbincangan mengenai kemungkinan kerjasama UMNO-BN dan Pas dalam beberapa pilihan raya akan datang tidak boleh dianggap sesuatu luar biasa. Ia perlu dilihat sebagai proses penyesuaian strategi dalam sistem demokrasi yang semakin kompetitif.
Perkembangan mutakhir yang dikaitkan dengan Pilihan Raya Negeri Johor, Negeri Sembilan serta spekulasi mengenai Melaka menunjukkan ruang komunikasi politik antara UMNO-BN dan Pas masih belum tertutup sepenuhnya, di mana strategi kerjasama kedua-dua parti politik utama Melayu ini berjaya mencapai kemenangan di DUN Johor dan Negeri Sembilan. Walaupun belum ada pengumuman rasmi mengenai pembentukan pakatan baharu, kenyataan beberapa pemimpin kedua-dua pihak telah mencetuskan persepsi kerjasama pilihan raya secara taktikal bukan lagi sesuatu yang mustahil.
Dari perspektif elektoral, kerjasama UMNO-BN dan Pas mempunyai kelebihan yang sukar dinafikan. Penggabungan kekuatan jentera UMNO dengan rangkaian akar umbi Pas berpotensi mengurangkan perpecahan undi Melayu yang selama ini memberikan kelebihan kepada pihak lawan dalam pelbagai penjuru.
Namun, persoalan lebih besar adalah sama ada kerjasama itu mampu diterjemahkan kepada kesepakatan politik yang mampan atau sekadar pakatan sementara demi pilihan raya. Pengalaman MN membuktikan persefahaman di peringkat kepimpinan tidak semestinya disusuli dengan penyelarasan organisasi, pembahagian kerusi dan penerimaan akar umbi.
Kegagalan mengurus perbezaan kepentingan akhirnya menyebabkan kerjasama itu tidak dapat dipertahankan apabila berdepan PRU-15. Pengajaran ini menunjukkan formula kemenangan tidak hanya bergantung kepada penyatuan parti, tetapi juga kepada kejelasan agenda bersama.
Pada masa sama, usaha UMNO mendekati Pas akan memberi implikasi langsung kepada kedudukannya dalam Kerajaan Perpaduan. Sebagai parti sebahagian daripada pentadbiran negara, UMNO perlu menyeimbangkan antara strategi menghadapi PRU-16 dengan tanggungjawab mengekalkan kestabilan kerajaan. Sekiranya langkah ke arah kerjasama dengan Pas ditafsirkan sebagai perubahan haluan politik, ia berpotensi menimbulkan persoalan terhadap kesepaduan Kerajaan Perpaduan.
Bagaimanapun, sehingga kini tiada bukti kerajaan berada di ambang perpecahan. Perbezaan pandangan dalam gabungan politik adalah lumrah dalam sistem demokrasi berbilang parti dan tidak semestinya membawa kepada keruntuhan kerajaan. Apa yang lebih membimbangkan adalah kecenderungan menjadikan isu institusi Raja-Raja Melayu, agama Islam, bahasa Melayu dan kedudukan orang Melayu sebagai modal persaingan politik yang berlebihan. Oleh itu, perbahasan mengenainya hendaklah dilakukan secara bertanggungjawab, bukan sekadar meraih sokongan jangka pendek.
Menjelang PRU-16, politik Malaysia dijangka tidak lagi berlegar pada persoalan siapa musuh tradisional atau siapa sekutu kekal. Sebaliknya, persaingan tertumpu kepada siapa lebih meyakinkan rakyat dalam menyediakan kerajaan yang stabil, berintegriti dan berupaya menangani kos sara hidup dan peluang pekerjaan.
Kerjasama UMNO-BN dan Pas mungkin menawarkan kelebihan dari sudut penyatuan undi Melayu. Namun kejayaan sebenar tetap bergantung kepada kemampuan menawarkan dasar diyakini rakyat. Masa depan politik negara tidak harus ditentukan semata-mata oleh matematik pilihan raya. Kemenangan tanpa kestabilan hanya mengulangi episod ketidaktentuan yang pernah menyelubungi negara selepas PRU-15.
Sebaliknya, kerjasama yang dibina atas asas saling menghormati, kesederhanaan politik, pematuhan kepada Perlembagaan Persekutuan serta keutamaan terhadap kepentingan nasional akan menjadi penentu sama ada PRU-16 benar-benar membuka lembaran baharu politik Malaysia atau mengulangi kitaran persaingan yang sama dalam wajah yang berbeza.
Prof. Madya Dr. Malike Brahim, Pusat Pengajian Kerajaan, Universiti Utara Malaysia
