KETERBUKAAN dan ketelusan menjadi asas penting tadbir urus yang baik. Dalam era maklumat, rakyat bukan sekadar mahu mengetahui keputusan yang dibuat kerajaan, malah ingin memahami proses di sebalik sesuatu dasar serta cara sumber awam diuruskan.
Atas keperluan itu, pengenalan Rang Undang-Undang (RUU) Kebebasan Maklumat 2026 membawa makna besar dalam usaha memperkukuh pentadbiran negara.
Pada peringkat antarabangsa, hak mendapatkan maklumat awam bukan lagi perkara baharu. Lebih 140 negara sudah memperkenalkan undang-undang berkaitan kebebasan maklumat.
United Kingdom (UK), Australia, New Zealand, Kanada, Amerika Syarikat (AS), India, Indonesia dan Thailand antara negara yang mengiktiraf akses kepada maklumat awam sebagai elemen penting dalam memperkukuh demokrasi, meningkatkan akauntabiliti serta membina kepercayaan terhadap institusi kerajaan.
Malaysia juga tidak bermula dari kosong. Selangor dan Pulau Pinang memperkenalkan Enakmen Kebebasan Maklumat masing-masing pada 2011. Pengalaman kedua-dua negeri berkenaan memperlihatkan akses kepada maklumat awam tidak mengganggu kelancaran pentadbiran, malah boleh meningkatkan ketelusan dan keyakinan masyarakat terhadap institusi kerajaan.
Cadangan Akta Kebebasan Maklumat 2026 di peringkat Persekutuan kini membawa pendekatan tersebut ke skala lebih luas. Buat pertama kali, satu kerangka tatacara diperkenalkan bagi membolehkan warganegara memohon akses kepada maklumat dalam kawalan pihak berkuasa awam Persekutuan.
Skopnya meliputi kementerian dan jabatan kerajaan, badan berkanun Persekutuan, perkhidmatan Parlimen serta pihak berkuasa tempatan (PBT) di Wilayah Persekutuan.
Namun, penting untuk difahami undang-undang ini bukan bertujuan membuka seluruh rahsia kerajaan kepada umum. Sebaliknya, menetapkan proses yang jelas untuk mengemukakan permohonan, tempoh bagi pihak berkuasa membuat keputusan serta saluran semakan sekiranya permintaan ditolak.
Mekanisme berkenaan merangkumi semakan dalaman, semakan oleh Ombudsman dan jika perlu, kajian semula kehakiman.
Hak yang diberikan juga bukan tanpa batas. Akta ini mewujudkan hak akses yang diperuntukkan undang-undang, bukannya hak mutlak terhadap semua maklumat.
Beberapa kategori tetap dilindungi, khususnya perkara berkaitan keselamatan dan pertahanan negara, hubungan antarabangsa, penyiasatan, data peribadi, rahsia perdagangan serta kepentingan awam tertentu.
Pendekatan sedemikian penting bagi memastikan keterbukaan berjalan seiring dengan kepentingan negara.
Kerajaan perlu membuka ruang kepada rakyat mendapatkan maklumat yang wajar tetapi pada masa sama mesti melindungi perkara yang boleh menjejaskan keselamatan, privasi atau kepentingan komersial.
Satu lagi kelebihan utama ialah kepastian undang-undang. Sebelum ini, proses mendapatkan maklumat boleh berbeza mengikut dasar atau amalan setiap agensi.
Kerangka seragam akan menjelaskan tatacara permohonan, tempoh keputusan, alasan penolakan dan saluran rayuan. Keadaan ini bukan sahaja melindungi pemohon, malah membantu pegawai awam mengendalikan permintaan secara lebih tersusun dan konsisten.
RUU berkenaan turut mengambil kira beberapa amalan terbaik antarabangsa. Antaranya ialah ujian kemudaratan, iaitu penilaian terhadap kesan yang mungkin berlaku jika sesuatu maklumat didedahkan.
Terdapat juga ujian kepentingan awam bagi menentukan sama ada manfaat pendedahan mengatasi kemudaratan yang mungkin timbul.
Selain itu, prinsip penzahiran sebahagian membolehkan bahagian yang dilindungi dikecualikan, sementara kandungan lain yang boleh diberikan kepada pemohon terus didedahkan.
Pendekatan ini mengelakkan penolakan secara menyeluruh apabila hanya sebahagian kecil kandungan perlu dirahsiakan.
Akta berkenaan juga perlu dilihat sebagai sebahagian daripada usaha reformasi institusi yang lebih luas. Ia melengkapi langkah kerajaan dalam memperkukuh institusi seperti penggubalan Akta Ombudsman, pindaan kepada Akta Perlindungan Pemberi Maklumat, pembaharuan sistem keadilan jenayah serta pelbagai inisiatif berkaitan integriti dan akauntabiliti.
Pada masa sama, konsep penzahiran proaktif membawa budaya baharu dalam pentadbiran.
Pihak berkuasa awam digalakkan menerbitkan maklumat penting secara berkala, termasuk struktur organisasi, fungsi, perkhidmatan, sistem aduan, pelan strategik, peraturan berkaitan dan statistik permohonan.
Langkah ini boleh mengurangkan kerenah birokrasi, mempercepat penyampaian perkhidmatan serta memudahkan rakyat memahami operasi kerajaan.
Keterbukaan yang lebih tersusun juga mampu meningkatkan keyakinan komuniti perniagaan dan pelabur. Apabila dasar serta keputusan kerajaan lebih mudah difahami, tahap kepastian dalam membuat keputusan turut meningkat. Ini memberi kesan positif terhadap persepsi terhadap sistem pentadbiran negara.
Namun, keberkesanan undang-undang tidak bergantung pada peruntukan semata-mata. Kementerian dan agensi perlu bersedia melaksanakannya melalui prosedur operasi standard yang seragam, latihan mencukupi kepada Pegawai Maklumat, pengurusan rekod yang sistematik serta sistem penyampaian yang cekap dan mudah digunakan.
Manfaatnya pula merentasi pelbagai kelompok. Rakyat mendapat saluran lebih jelas untuk memperoleh maklumat berkaitan hak dan kepentingan mereka. Penyelidik serta institusi pengajian tinggi memperoleh akses lebih baik kepada data rasmi.
Pengamal media pula mempunyai saluran tersusun untuk mendapatkan maklumat bagi menghasilkan laporan yang bertanggungjawab.
Dalam masa sama, pemohon turut memikul tanggungjawab. Maklumat yang diperoleh tidak boleh disalahgunakan. Permohonan palsu merupakan kesalahan, manakala tindakan memusnahkan atau menyembunyikan bahan bagi menghalang pendedahan juga boleh dikenakan tindakan jenayah. Hak mendapatkan maklumat datang bersama tanggungjawab untuk menggunakannya secara beretika.
Masyarakat juga perlu memahami akta ini tidak mewujudkan hak asasi baharu di bawah Bahagian II Perlembagaan Persekutuan. Ia merupakan mekanisme undang-undang yang mengawal proses permohonan akses kepada maklumat, tanpa menjejaskan peruntukan lain yang melindungi kerahsiaan.
Cadangan ini wajar dilihat sebagai langkah konkrit dalam agenda reformasi institusi Kerajaan Madani, khususnya melalui peranan Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Undang-Undang dan Reformasi Institusi) serta Bahagian Hal Ehwal Undang-Undang, Jabatan Perdana Menteri (BHEUU).
Ia memperlihatkan usaha membina pentadbiran yang lebih terbuka tanpa mengorbankan keselamatan negara, perlindungan maklumat sensitif dan kedaulatan undang-undang.
Pada akhirnya, kebebasan maklumat bukan sekadar soal mendapatkan dokumen kerajaan, sebaliknya menyentuh soal kepercayaan.
Kerajaan yang bersedia membuka ruang kepada rakyat untuk memahami cara pentadbiran berjalan menunjukkan keyakinan terhadap institusinya sendiri.
Ketelusan bukan ancaman kepada kerajaan. Sebaliknya, menjadi asas untuk membina pentadbiran yang lebih bertanggungjawab, berintegriti dan diyakini.
Jika dilaksanakan dengan baik, Akta Kebebasan Maklumat 2026 berpotensi menjadi antara reformasi institusi penting yang mengukuhkan hubungan antara kerajaan dengan rakyat, selain memperbaiki kedudukan Malaysia dalam penilaian antarabangsa berkaitan tadbir urus, integriti, ketelusan dan kedaulatan undang-undang. –UTUSAN
PROFESOR Dr. R. Ramalinggam ialah Pensyarah Fakulti Undang-undang, Universiti Multimedia Malaysia (MMU).
